Gothram

‘గోత్రం’ అనే పదం మన శాస్త్రాలలో మొదటిసారిగా సత్యకామ జాబాలి కథాసందర్భంగా కనిపిస్తుంది. ఈ కథ ‘ఛాందోగ్యోపనిషత్‌’ నాలుగో అధ్యాయంలో, నాలుగో ఖండంలో ఉంది. ‘సత్యకామో హ జాబాలో జబాలాం మాతరమామస్త్రయాంచక్రే బ్రహ్మచర్యం భవతి వివత్సామి కింగోత్రో న్వహమస్మీతి..’ అని ఉంది. తెలియవచ్చినంతవరకూ ఇదే తొలి గోత్రప్రసక్తి. ఆ కథ:

సత్యకామ జాబాలి కథ

గౌతమ మహాముని అప్పట్లో సప్తసింధు ప్రాంతంలోని శతద్రూ నది (ఇప్పటి సట్లెజ్‌ నది)తీరంలో తన ఆశ్రమాన్ని ఏర్పాటు చేసుకుని, బ్రహ్మవిద్యను ఉపదేశిస్తూ ఉండేవాడు. ఒక రోజు ఆయన తన శిష్యులకు విద్యాబోధ చేస్తున్న సమయంలో ఎనిమిదేళ్ల కుర్రాడు వచ్చి, తనకు విద్యాదానం చేయవలసిందిగా కోరతాడు. అప్పటి సమాజనియమాల ప్రకారం ఉపనయనం అయిన వారికే విద్యాభ్యాస అర్హత ఉండేది. ఆ కుర్రాడికి యజ్ఞోపవీతం లేని కారణంగా ఉపనయనం కాలేదన్నది స్పష్టం. దీనికితోడు వేదాధ్యయనం చేయడానికి వచ్చేవాడు, చేతిలో సమిధలతో రావాలి. ఆ కుర్రాడు అదీ చేయలేదు. సంప్రదాయం తెలియని కుర్రాడిని తన శిష్యునిగా చేర్చుకునేముందు గౌతముడు ఆ బాలుణ్ణి ‘నీ వంశం ఏమిటి? నీ గోత్రం ఏమిటి?’ అని ప్రశ్నించాడు. ఆ బాలునికి అవీ తెలియదు. అయితే, వెళ్ళి తెలుసుకుని రమ్మని చెప్పాడు గౌతముడు. తండ్రి ఎవరో ఎరుగని ఆ కుర్రాడు తన తల్లిని ఆ ప్రశ్నలే అడుగుతాడు. తల్లి వెంటనే ‘నేను చాలాకాలంపాటు చాలా ఇళ్లలో దాసిగా పనిచేశాను. ఆ ఇంటివారికీ, ఆ ఇంటికి వచ్చేవారికీ అన్నిరకాల సేవలు అందిస్తూ వారిని సంతృప్తి పరచేదాన్ని. ఆ సమయంలో పుట్టినవాడివి నువ్వు, నీ తండ్రి ఎవరో నాకే తెలియదు! నా పేరు జబాల. నీ పేరు సత్యకామ. కాబట్టి నువ్వు వెళ్లి నీ గురువుతో నీ పేరు సత్యకామ జాబాలి అని చెప్పు’ అంటుంది. సత్యకామ జాబాలి వెళ్లి గౌతముడికి అదే చెప్తాడు. సత్యకాముడి నిజాయితీని హర్షిస్తూ, గౌతముడు అతడిని తన శిష్యుడిగా స్వీకరిస్తాడు. ఇదీ ఆ కథ. ఈ కథలోనే తొలిసారిగా గోత్రం ప్రసక్తి కనిపిస్తుంది. గోత్రం గురించిన అతి ప్రాచీనమైన మొట్టమొదటి ప్రస్తావన ఇదే!!

గోత్రం నిర్వచనం, వివరణం

గోత్రం అనే పదం వేదాలకు వ్యాఖ్యానాలవంటివైన బ్రాహ్మణాలలో ఎక్కడా కానరాదు. అయితే, పాళీ భాషలోని కొన్ని శాసనాలలో మనకు ‘గొట్ట’ అనే మాట కనిపిస్తోంది. ఉదాహరణకు చెప్పాలంటే, ‘భగవా గొతమో గొట్టెన కకుసంధో కశ్శపో గొట్టెన’ అన్న ఒక శాసనం ఉంది. ఇందులో గౌతమ, కశ్యప గోత్రాల ప్రసక్తి కనిపిస్తోంది. బౌద్ధమతం సుస్థిరం అయిన కాలంనాటికే గోత్రం అనేది మన సమాజంలో స్థానం సంపాదించుకుంది. జైనులలోకూడా ‘గోత్రం’ గురించిన ప్రసక్తి ఉంది. తమతమ ‘గోత్రకర్మ’లనుబట్టే తదుపరి జన్మలు ఉంటాయని వారు విశ్వసిస్తారని దాస్‌గుప్తా, తమ ానఱర్‌శీతీవ శీట Iఅసఱaఅ ూష్ట్రఱశ్రీశీంశీజూష్ట్రవ్ణ, పశీశ్రీ. 1, జూaస్త్రవ 191లో వివరించారు.

‘మునిభేస్యాపత్యాది వంశే గోత్రాకారశ్చాష్ఠా’ అని వాచస్పత్యకారుడు నిర్వచించాడు.

‘సంతతిర్గోత్రా జననకులాన్యభిజనాన్వయౌ వంశోన్వవాయః సంతానః’ అని నరసింహుడు తన ‘నామలింగానుశాసనం’లో పేర్కొన్నాడు.

‘అపత్యమ్‌ పౌత్ర ప్రభృతి గోత్రమ్‌’ అన్నాడు పాణిని తన సూత్రాలలో (ఙ.1.162).

‘స్మృతిసారవాళేధర్మశాస్త్రే యదపత్యంతు సంప్రాప్తం తద్గోత్ర మాభిధీయతే’ అంటే, ‘ఒక ఋషియొక్క మగసంతానక్రమావళే గోత్రం’ అని అర్థం.

పైన పేర్కొన్న నిర్వచనాలు చూస్తే, ‘గోత్రం’ అంటే ‘సంతానం’ అన్న అర్థం స్పష్టమవుతోందని వ్యాఖ్యానకారుల అభిప్రాయం.

‘గోత్రం’ అంటే అనేక అర్థాలు ఉన్నాయని శ్రీ సూర్యాయాంధ్ర నిఘంటువు (పేజీ. 734) వివరిస్తోంది. వాటిలో 1. వంశం, 2. గుంపు, సమూహం, 3. పేరు, 4. గొడుగు, 5. బాట అనేవి ఇక్కడ పేర్కొవచ్చు. వీటిలో ఏదైనా ఇక్కడి సందర్భానికి సరిపోతుంది.

‘గోత్రం’ అనే పదం ‘గౌః’ అనే సంస్కృతపదం నుంచి ఆవిర్భవించింది. ‘గౌః’ అంటే గోవులు, ఆవులు అని అర్థం. ‘గోత్ర’ అనే సంస్కృత పదానికి 1. భూమి, 2 గోవుల సమూహం అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఒక సంస్కృతపదం తెలుగు పదం అవుతున్నప్పుడు విభక్తి ప్రత్యయాలను చేర్చుతారు. ఆ విధంగా ‘గోత్ర’ పదం, ‘గోత్రము’ అవుతుంది.

ఒకప్పుడు మనందరిదీ వ్యావసాయిక సమాజం. అప్పుడు సమాజంలో అందరికీ తమతమ గోవుల మందలు ఉండేవి. గోవులు అనే మాటను ఆవులు, ఎద్దులకు కలిపి వాడతారనేది తెలిసిందే. ఒకే మందలోని గోవులు గనుక కలసినట్లయితే, ఆ జాతి క్రమంగా క్షీణించిపోయే ప్రమాదం ఉన్న కారణంగా, వేర్వేరు మందలలోని గోవులను కలిపేవారు. దీనివల్ల జన్యుపరంగా కూడా ఆ జాతి వృద్ధి పొందేది. కనుక, ఏ గోవు ఏ మందలోదో తెలుసుకోవటం అవసరంగా ఉండేది. అందుకే, ఒక్కొక్క గోవుల మందకు, ఒక్కొక్క పేరుండేది. సాధారణంగా, ఆ మందకు నాయకత్వం వహించే వారి పేరుమీదుగా ఆ మందను వ్యవహరించటం పరిపాటి. అలా, ఏ గోవును చూసినా, అది ఏ మందకు చెందిందో తెలుసుకోవటం సులభంగా ఉండేది. ఆ పద్ధతిలోని ప్రయోజనాలను గుర్తించి, వాటిని క్రమంగా మనుషులకూ వర్తింపజేయటంతో, మనుషులు సైతం ‘ఫలానా గుంపు’లోకి చెందినవారని గుర్తించటం ఆరంభమయింది. ఆ ‘ఫలానా గుంపు’ క్రమంగా ‘గోత్రం’ అయి ఉండవచ్చు.

వేర్వేరు మందలకు చెందిన గోవులు కలిసిపోవటం వల్ల తలెత్తే విభేదాలను సామరస్యంగా పరిష్కరించడానికి, అవసరమైన సందర్భాలలో సరైన తీర్పులు చెప్పడానికి కొందరు పెద్దలు ఉండేవారు. వీరిని వారి వారి నైతిక, ఆధ్యాత్మిక విలువల ఆధారంగా ‘పర్యవేక్షకులు’గా ఎంచుకునేవారు. ఒక మందకు లేదా ‘గోత్రాని’కి ఇలా అధినాయకత్వం వహించేవారిని ‘గోత్రపతులు’ అనేవారని, ఇటువంటి వారిలో సుప్రసిద్ధులైన వారిలో భరద్వాజుడు, శాండిల్యుడు, కాశ్యపుడు వంటి వారు ఉండేవారనీ, వారే క్రమంగా ‘ఋషులు’గా గౌరవం పొందారనీ స్వామి భాస్కరానంద తమ ాుష్ట్రవ జుంంవఅ్‌ఱaశ్రీం శీట నఱఅసబఱంఎ్ణ అనే పుస్తకంలో వివరించారు. (జూబప. పవ ూతీఱ Raఎaసతీఱంష్ట్రఅa వీబ్‌్‌, వీవశ్రీaజూశీతీవ, జష్ట్రవఅఅaఱ, 1998, జూ.22)

ఒకే గుంపులోని వారంతా రక్త సంబంధీకులే కాబట్టి, వారంతా అన్నదమ్ములు, అక్కచెల్లెళ్ల వంటి వారే కాబట్టి, సరైన జన్యువులతో వంశం సరిగ్గా వృద్ధి చెందేందుకు ‘సగోత్రీకుల’ను వివాహం చేసుకోరాదన్న నిబంధన సమాజంలో ఏర్పడిరది. వివాహసంబంధాల కోసం మన గోత్రం కాని ఇతర గోత్రీకులకై అన్వేషించడం వెనుక ఇంత సశాస్త్రీయమైన కారణం ఉందన్నమాట!

 

జన్యుశాస్త్రం అనేది ఒకటి ఉంటుందనీ, దానివెనుక ఇంత కథ ఉంటుందనీ పశ్చిమ దేశాల శాస్త్రజ్ఞులు గుర్తించడానికి ఎన్నో వేల సంవత్సరాల ముందే మన వాళ్లు గ్రహించిన శాస్త్రీయమైన అంశాలివి!!

పురుషోత్తమ్‌ పండిట్‌ తను రాసిన ‘గోత్రప్రవర మంజరి’లో మొత్తం 3 కోట్ల గోత్రాలు ఉన్నాయని అంచనా వేశారు. ఒక్క శుక్ల యజుర్వేద మధ్యందిన మహారాష్ట్ర బ్రాహ్మణులలోనే 188 గోత్రాలు ఉన్నట్లు విశ్వనాథ్‌ త్య్రంబక్‌ సేఠ్‌ తమ ‘గోత్రావళి’ పుస్తకంలో పేర్కొన్నారు. (ప్రచురణ : యాజ్ఞవల్క్య ఆశ్రమం, పూనా).

 

అసలు ఈ గోత్రాల గొడవ అంతా మొదట్లో కేవలం బ్రాహ్మణ వంశాలకే పరిమితమై ఉండేదనీ, బ్రాహ్మణులను అనుసరించే ఇతర కులాలూ గోత్రాలను పట్టించుకోవడం ఆరంభమయిందనీ కొందరు అంటారు. బౌద్ధమత సంబంధమైన సాహిత్యంలో ఒక క్షత్రియుడు తమ పురోహితుల గోత్రాన్ని స్వీకరించాలన్న సాక్ష్యాలు అనేకం కానవస్తాయని కరందికర్‌ తమ ానఱఅసబ జుఞశీస్త్రaఎఱవ్ణం(ూaస్త్రవ 229)లో పేర్కొన్నారు. అంటే, ముందుగా బ్రాహ్మణ కులంలో మొదలై, తర్వాత క్రమంగా ఇతరులు వారిని అనుసరించటంతో, ఇతర కులాలకూ గోత్రాలు వ్యాపించాయి. అందుకే, ఇప్పటికీ కొన్ని ఇతర కులాలవారిలోనూ బ్రాహ్మణ గోత్రాలు కానవస్తుంటాయి.

‘గోత్రం అంటే అభిజనం. ఏఏ మహాత్ములు నీ వంశంలో పుట్టారో ఆ వివరాలే` ఆ మహాత్ముల స్మరణే గోత్రం’ అంటారు ద్విసహస్రావధాని, అవధాన సహస్రఫణి బ్రహ్మశ్రీ మాడుగుల నాగఫణి శర్మగారు (‘పాలకోడేటి వంశవైభవం’ పుస్తకం, ముందుమాటలో, ప్రచురణ: శ్రీ అనుపమ సాహితి, హైదరాబాద్‌` 500 055, 2011). ‘గూఙ్‌’ శబ్దే ధాతువు. గూయతే శబ్దతే` ఎక్కడ తన పూర్వుల కీర్తనం జరుగుతుందో అది గోత్రం’ అంటారు శ్రీ మాడుగులవారు. అదే క్రమంలో వారు ‘బ్రాహ్మణుల గోత్రాలు ఋషుల పేర్లతో ఉంటాయి. ఉదా. ఆత్రేయస`భారద్వాజస`కౌశికస` ఇట్లా. ఇతరుల గోత్రాలన్నీ ప్రాయశః ప్రకృతి గోత్రాలు. ఉదా. మద్దిపాల, చెట్లపాల, చెరకుపాల, కుంభాల ` ఇట్లా. పురుషుడు (భగవంతుడు), ` ప్రకృతీ రెండూ కలిస్తేనే పరమేశ్వరుడు పూర్ణుడు. ఎక్కువతక్కువలకిక్కడ తావు లేదు’ అంటారు శ్రీ మాడుగులవారు, అదే ముందుమాటలో.

బహుశా ఋషులపరంగానే పాణిని 8 గోత్రాలను మాత్రం పేర్కొంటే, బౌధాయనుడు 8 గోత్రాలూ అనేక పక్షాలుగా విభజితం అయ్యాయి అన్నాడు. అసలు ఒక వర్ణంలో గణాలు, పక్షాలు, గోత్రాలు ఉంటాయని ఇంకొందరు అంటారు.